Orta Asya’dan Gelen Bir Kültürel Miras: Kelkit Zilli Dokumacılığı, Motifleri ve Boyamacılığı Üzerine Bir Araştırma
Author :
Abstract
Bu araştırma, Gümüşhane’nin Kelkit ilçesinde tarihsel olarak sürdürülen zili teknikli düz dokumacılığı; dokumalarda kullanılan motifleri, yöresel adlandırmaları ve doğal boyama uygulamalarını kültürel miras bağlamında incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, köylerde üretimi büyük ölçüde kesintiye uğrayan Kelkit zilli dokumacılığına ilişkin yerel bilgiyi kayıt altına almak; eski dokuma örneklerini, motif repertuvarını ve bitkisel boya bilgisini belgelemektir. Araştırma nitel desende yürütülmüş; literatür taraması, saha incelemesi, görsel belgeleme ve sözlü tarih görüşmeleri birlikte kullanılmıştır. Kelkit ve Gümüşhane Halk Eğitim Merkezlerindeki atölyeler ile Gerdekhisar, Kızılcaköy, Çağlar ve Kelkit merkezde bulunan dokuma örnekleri incelenmiştir. Geçmişte dokuma ve iplik boyama deneyimi bulunan kaynak kişilerle yapılan görüşmelerden elde edilen bilgiler içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular, yörede koyun yünü, keçi kılı ve kendirin kullanıldığını; ipliklerin kök boya, sığırkuyruğu, kızamık kökü, ceviz yaprağı ve kabuğu, palamut, yarpuz, sumak ve süpürge otu gibi bitkisel malzemelerle renklendirildiğini göstermektedir. Dokumalarda ağıllının geri, camallının geri, ger, beş dolam, ercüme, per, göz, kurbağacık ve muska gibi yöresel adlarla anılan geometrik motifler belirlenmiştir. Bazı motiflerin Göktürk harfleri ve Türk damgalarıyla biçimsel benzerlik taşıdığı görülmekle birlikte bu ilişki tarihsel süreklilik iddiasından ziyade karşılaştırmalı biçim benzerliği olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, üretim bilgisinin yaşlanan taşıyıcılarla sınırlı kaldığını ve yöreye özgü renk karakterinin dışarıdan temin edilen ipliklerle değiştiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak yerel boyama bilgisinin belgelenmesi, uygulamalı atölyelerle aktarılması ve motif repertuvarının doğru adlarla arşivlenmesi önerilmektedir.
Keywords
Abstract
This study examines zili-technique flat weaving historically practised in Kelkit, Gümüşhane, together with its motifs, local terminology, and natural dyeing practices as elements of cultural heritage. Its main purpose is to record local knowledge about Kelkit zili weaving, whose village-based production has largely been interrupted, and to document surviving textiles, motif repertoires, and plant-dye knowledge. The research followed a qualitative design combining literature review, field observation, visual documentation, and oral-history interviews. Workshops at the Kelkit and Gümüşhane Public Education Centres and weaving examples located in Gerdekhisar, Kızılcaköy, Çağlar, and Kelkit town centre were examined. Information obtained from participants with earlier weaving and yarn-dyeing experience was evaluated through content analysis. The findings show that sheep wool, goat hair, and hemp were used locally, while yarns were coloured with plant materials including madder, mullein, barberry root, walnut leaves and husks, acorn materials, wild mint, sumac, and broom. Geometric motifs locally identified as ağıllının geri, camallının geri, ger, beş dolam, ercüme, per, göz, kurbağacık, and muska were documented. Certain motifs display formal similarities to Old Turkic letters and Turkic tamgas; however, these parallels are treated as comparative morphological resemblances rather than direct proof of uninterrupted historical transmission. The study also indicates that production knowledge is now concentrated among ageing bearers and that the local colour character has changed because workshops obtain dyed yarns from other regions. It therefore recommends documenting local dyeing knowledge, transmitting it through practice-based workshops, and archiving the motif repertoire with accurate local names.
Keywords
Kelkit zili weavings, zili technique, cultural heritage, motif, natural dye.
