Author :
Abstract
Bu çalışmanın amacı, okul öncesi dönemde yürütülen çevre eğitiminin çocukların çevresel farkındalık, tutum, bilgi, davranış, doğayla bağ kurma, bilişsel gelişim ve sosyal-duygusal gelişimleri üzerindeki etkilerini kuramsal ve ampirik bulgular birlikte değerlendirilerek ortaya koymaktır. Çalışma, yapılandırılmış kuramsal derleme ve kanıt sentezi yaklaşımıyla hazırlanmıştır. Erken çocukluk çevre eğitimi alanındaki temel kuramsal metinlerin yanı sıra, 1995–2026 döneminde yayımlanan sistematik derlemeler, deneysel ve yarı deneysel araştırmalar, karma yöntem çalışmaları ve nitel araştırmalar incelenmiştir. Özellikle okul öncesi yaş grubunu doğrudan ele alan ve çevresel farkındalık, çevresel tutum, çevresel davranış, ekolojik okuryazarlık, doğayla ilişki ve sürdürülebilir yaşam becerileri gibi çıktıları raporlayan çalışmalar değerlendirmeye alınmıştır. Bulgular, çevre eğitiminin etkisinin tek bir bilişsel kazanımla sınırlı olmadığını; çocukların çevresel kavramları anlamlandırma biçimlerinden canlılara yönelik duyarlılıklarına, geri dönüşüm ve tüketim davranışlarından problem çözme, iş birliği ve sorumluluk almaya kadar uzanan çok boyutlu bir gelişim alanı oluşturduğunu göstermektedir. Ardoin ve Bowers’ın (2020) 66 ampirik çalışmayı kapsayan sistematik derlemesinde araştırmaların %82’sinin ağırlıklı olarak olumlu sonuçlar bildirmesi; çalışmaların %76’sında çevresel okuryazarlık, %38’inde bilişsel, %38’inde sosyal-duygusal ve %21’inde fiziksel gelişim çıktılarının raporlanması, alanın genel eğilimini açık biçimde ortaya koymaktadır. Türkiye’de 360 okul öncesi çocukla yürütülen ekolojik okuryazarlık uygulamasında çevresel tutum toplam puanının 51,26’dan 65,88’e, çevresel farkındalık puanının 23,07’den 27,87’ye yükselmesi de bu eğilimle uyumludur (Sayın et al., 2022). Çalışmada yayımlanmış istatistiklerden ikincil olarak hesaplanan standartlaştırılmış değişim büyüklükleri, söz konusu örnekte çevresel tutum için dz≈2,60, çevresel farkındalık için dz≈1,03 düzeyindedir; ancak kontrol grubu bulunmaması nedeniyle bu değerler nedensel etki tahmini olarak değil, örneklem içi değişimin büyüklüğü olarak yorumlanmıştır. Genel olarak kanıtlar, okul öncesi çevre eğitiminin en güçlü biçimde doğa içinde, oyun ve hareketle bütünleşmiş, çocuk katılımını önemseyen, tekrar eden yaşantılara dayanan ve aile-okul bağlantısı kuran uygulamalarda etkili olduğunu göstermektedir.
Keywords
Abstract
The purpose of this study is to examine the effects of environmental education in the preschool period on children’s environmental awareness, attitudes, knowledge, behavior, connectedness to nature, cognitive development, and social-emotional development by integrating theoretical perspectives with empirical evidence. The study was designed as a structured theoretical review and evidence synthesis. Foundational theoretical texts in early childhood environmental education were examined together with systematic reviews, experimental and quasi-experimental studies, mixed-methods studies, and qualitative research published between 1995 and 2026. Priority was given to studies directly involving preschool-aged children and reporting outcomes related to environmental awareness, environmental attitudes, ecological literacy, pro-environmental behavior, nature connectedness, and sustainability-related competencies. The findings indicate that the effects of environmental education are not limited to the acquisition of factual knowledge. Rather, environmental education is associated with a multidimensional developmental pattern extending from children’s understanding of environmental concepts to care for living beings, recycling and consumption practices, problem solving, cooperation, and responsibility. In the systematic review of 66 empirical studies conducted by Ardoin and Bowers (2020), 82% of the studies reported mainly positive findings; environmental literacy outcomes were reported in 76% of the studies, cognitive outcomes in 38%, social-emotional outcomes in 38%, and physical development outcomes in 21%. Evidence from Türkiye is consistent with this pattern. In a study involving 360 preschool children, mean environmental attitude scores increased from 51.26 to 65.88 and environmental awareness scores from 23.07 to 27.87 following an ecological literacy program (Sayın et al., 2022). Secondary standardized change estimates calculated from the published statistics were approximately dz=2.60 for environmental attitudes and dz=1.03 for environmental awareness; because the study used a single-group pretest-posttest design, these estimates are interpreted as within-sample change rather than causal effects. Overall, the evidence suggests that environmental education is most effective when it is nature-rich, play- and movement-based, participatory, sustained over time, developmentally appropriate, and connected with family and school practices.
Keywords
environmental education, preschool education, environmental awareness, environmental attitude, ecological literacy
